تفاوت بین دیر حرف زدن و تأخیر گفتار

))

دیر حرف زدن کودک یعنی چه؟ آیا همیشه جای نگرانی دارد؟

دیر حرف زدن کودک به حالتی گفته می‌شود که او در سن معمول شروع تکلم، هنوز کلمات قابل‌درکی بیان نمی‌کند یا دایره واژگانش محدود است. معمولاً کودکان بین ۱۲ تا ۱۸ ماهگی نخستین واژه‌های خود را به زبان می‌آورند. اگر در دو سالگی هنوز نتوانند چند کلمه ساده را کنار هم بگذارند، والدین معمولاً نگران می‌شوند. با این حال، همه موارد دیر حرف زدن نشانه اختلال نیست. تفاوت در سرعت رشد عصبی، تفاوت در تحریک زبانی محیط، دو‌زبانه بودن خانواده یا حتی تفاوت‌های شخصیتی می‌تواند باعث تأخیر طبیعی شود.

کودک ممکن است دیرتر شروع به صحبت کند اما درک بالایی از زبان داشته باشد. به عنوان مثال، وقتی از او خواسته می‌شود “اسباب‌بازی‌ات را بده”، اگر به‌درستی واکنش نشان دهد، نشانگر درک زبانی سالم اوست. چنین کودکانی معمولاً در سال‌های بعد، به سرعت گفتار را جبران می‌کنند.

با این حال، اگر کودک هم دیر صحبت کند و هم درک ضعیفی از دستورات یا تماس چشمی کم داشته باشد، باید جدی گرفته شود. بررسی وضعیت شنوایی، محیط خانوادگی و تحریک گفتاری اهمیت زیادی دارد. والدین باید زمان کافی برای گفت‌وگو، کتاب‌خوانی و بازی‌های صوتی با کودک اختصاص دهند. تشخیص دقیق اینکه آیا واقعاً جای نگرانی وجود دارد یا خیر، فقط با ارزیابی تخصصی ممکن است و در این‌گونه موقعیت‌ها راهنمایی یک کارشناس گفتاردرمانی بسیار مؤثر است.

تاخیر گفتار چیست و چه تفاوتی با دیر شروع به صحبت دارد؟

تاخیر گفتار به حالتی گفته می‌شود که کودک در مقایسه با الگوی سنی طبیعی رشد زبان، توان زبانی کمتر یا کندتری دارد. تفاوتش با دیر حرف زدن در این است که در تاخیر گفتار، روند رشد زبان کند پیش می‌رود، نه فقط شروع آن. کودک در این وضعیت، ممکن است بعد از شروع صحبت، باز هم در گسترش واژگان و جمله‌سازی دچار ضعف باشد. در حالی‌که در «دیر صحبت کردن طبیعی»، کودک فقط دیر شروع می‌کند اما پس از شروع، گفتارش به‌سرعت برابر با هم‌سالانش می‌شود.

برای مثال، کودک دو‌ساله ممکن است کمتر از ۵۰ واژه بداند یا نتواند دو کلمه را به‌صورت جمله بیان کند. این یکی از شاخص‌های تاخیر است. در مقابل، کودکی که تازه در ۲۴ ماهگی شروع به صحبت کرده ولی در سه‌سالگی گفتاری روان دارد، فقط دیرتر آغاز کرده است.

نکته مهم تمایز این دو وضعیت، بررسی درک زبانی، میزان ارتباط چشمی و نحوه تعامل کودک است. اگر کودک دنیای اطراف را درک می‌کند و به‌خوبی واکنش نشان می‌دهد، احتمالاً فقط دیر صحبت کرده است. در غیر این صورت، بازبینی تخصصی لازم است. شناخت این تفاوت برای والدین حیاتی است، زیرا مداخلات زودهنگام باعث می‌شود روند رشد گفتار به مسیر طبیعی بازگردد.

رشد طبیعی گفتار از تولد تا چهار سالگی چگونه پیش می‌رود؟

رشد گفتار فرآیندی تدریجی است که از بدو تولد آغاز می‌شود و تا حدود چهار سالگی شکل بالغ‌تری می‌یابد. نوزاد در سه‌ماهگی با تولید صداهای واک‌مانند، پایه‌های اولیه گفتار را می‌سازد. از شش‌ماهگی، تقلید آواها و ترکیب آن‌ها باهم آغاز می‌شود. در یک‌سالگی، نخستین واژه‌های معنادار شنیده می‌شوند. بین ۱۸ تا ۲۴ ماهگی، کودک معمولاً حدود ۵۰ تا ۱۰۰ واژه را بلد است و می‌تواند جمله‌های دوکلمه‌ای بسازد.

در حدود سه‌سالگی، جمله‌ها طولانی‌تر می‌شوند. کودک می‌تواند درباره خواسته‌ها و تجربیاتش صحبت کند. گفتارش تا ۷۵ درصد برای اطرافیان قابل فهم است. در چهار‌سالگی، مهارت دستوری و واژگانی او به‌طور چشمگیری رشد کرده و گفتار او تقریباً شبیه فرد بزرگسال کودک‌گونه است.

این روند ممکن است کمی میان کودکان متفاوت باشد اما روند کلی ثابت است: از صدا تا کلمه، از کلمه تا جمله و از جمله تا گفتار روان. اگر در این مسیر، هر مرحله بیش از شش ماه کندی نشان دهد، نیاز به بررسی تخصصی وجود دارد. والدین می‌توانند با خواندن داستان، آهنگ‌های کودکانه و گفت‌وگوهای روزمره به رشد طبیعی زبان کودک کمک کنند. محیط غنی و ارتباطی مثبت، بزرگ‌ترین محرک برای رشد گفتار است و پیشگیری مؤثری در برابر تاخیرهای زبانی به شمار می‌آید.

چگونه والدین می‌توانند تفاوت میان “تاخیر گفتار” و “دیر حرف زدن طبیعی” را تشخیص دهند؟

تشخیص این تفاوت در خانه ممکن است دشوار باشد، اما چند نشانه می‌تواند والدین را راهنمایی کند. در تاخیر گفتار، کودک علاوه بر گفتن کلمات محدود، اغلب در درک مفاهیم و پیروی از دستورها هم ضعف دارد. مثلاً وقتی از او خواسته می‌شود «توپ را بده»، واکنشی نشان نمی‌دهد یا اشتباه عمل می‌کند. اما در دیر حرف زدن طبیعی، کودک پیام را درست درک می‌کند و فقط در بیان واژه‌ها تأخیر دارد.

دومین تفاوت در ارتباط چشمی و واکنش اجتماعی است. کودکی که علاقه به ارتباط دارد، لبخند می‌زند و سعی می‌کند از طریق اشاره، صدا یا حرکات پیام برساند، معمولاً فقط دیر شروع کرده است. اما کودکی که بی‌توجه به محیط است یا تمایلی به تعامل ندارد، ممکن است دچار تاخیر واقعی در گفتار باشد.

همچنین حفظ الگوهای طبیعی بازی و تقلید اهمیت دارد. کودکان دارای تاخیر گفتار کمتر تمایل به تقلید کلمات دارند. در این میان، حمایت عاطفی والدین نقشی کلیدی دارد. آن‌ها باید فرصت کافی برای گفت‌وگو فراهم کرده و از سرزنش یا فشار دوری کنند. اگر پس از سه‌سالگی هنوز گفتار محدود است، مراجعه به متخصص برای ارزیابی دقیق و آغاز برنامه گفتاردرمانی بهترین اقدام خواهد بود.

دلایل علمی تاخیر گفتار در کودکان (مسائل شنوایی، عصبی، محیطی)

تاخیر گفتار می‌تواند نتیجه تعامل میان عوامل متفاوتی باشد. در سطح جسمی، مشکلات شنوایی یکی از مهم‌ترین دلایل شمرده می‌شود. کودکانی که عفونت‌های مکرر گوش میانی دارند، احتمال دارد در تمایز صداها دچار مشکل شوند. این اختلال درک شنیداری، یادگیری واژه‌ها را کند می‌کند. در سطح عصبی، ناهماهنگی میان بخش‌های مغزی مسئول گفتار باعث کندی رشد زبان می‌شود. برخی اختلال‌های رشدی مانند فلج مغزی یا نقایص ژنتیکی نیز می‌توانند در این روند مؤثر باشند.

عامل بعدی به محیط زبانی بستگی دارد. کودکانی که کمتر با آن‌ها صحبت می‌شود یا بیشتر در معرض صفحه نمایش هستند، فرصت کافی برای شنیدن و تقلید ندارند. فقر زبانی خانواده‌ها نقش پررنگی در بروز تاخیر گفتار دارد. علاوه بر آن، استرس زیاد در خانه یا نبود ارتباط عاطفی هم می‌تواند انگیزه گفتاری را کاهش دهد.

تغییرات دو‌زبانه بودن نیز در برخی موارد موجب تأخیر موقتی می‌شود اما اغلب خودبه‌خود برطرف می‌گردد. بررسی جامع تمام این عوامل برای طراحی مسیر درمانی الزامی است. والدین باید از متخصص کمک بگیرند تا علت اصلی مشخص شود و برنامه‌ای متناسب با سن و شرایط کودک ارائه گردد. محیط امن، ارتباط مداوم و تمرین‌های گفتاری هدفمند به بازگشت تدریجی کودک به مسیر طبیعی گفتار کمک خواهد کرد.

جمع بندی

دیر حرف زدن کودک همیشه نشانه مشکل نیست، اما بی‌توجهی به آن می‌تواند فرصت مداخله زودهنگام را از بین ببرد. شناخت تفاوت میان تاخیر گفتار و آغاز دیرهنگام گفتار اهمیت بالایی دارد. والدین با مشاهده الگوهای رشد طبیعی و مقایسه با رفتار فرزندشان، می‌توانند زمان مناسب برای اقدام را تشخیص دهند. عوامل متعددی از کم‌تحریکی محیطی تا مسائل شنوایی و عصبی می‌توانند نقش داشته باشند.

مهم‌ترین اصل، ایجاد محیطی پر از گفت‌وگو، بازی و تعامل عاطفی است. چنین شرایطی هم به رشد زبان کمک می‌کند و هم نشانه‌های احتمالی اختلال را زودتر آشکار می‌سازد. مراجعه به گفتاردرمانی درصورتی‌که علائم واضح وجود دارد، اقدامی پیشگیرانه و مؤثر است. آگاهی و توجه والدین بهترین ابزار برای تقویت مهارت‌های زبانی کودکان محسوب می‌شود.