چطور اوتیسم را زود تشخیص دهیم؟ نکاتی برای والدین آگاه

))

نشانه‌های اولیه اوتیسم در نوزادان و خردسالان

نشانه‌های اولیه اوتیسم معمولاً در ۱۲ تا ۲۴ ماهگی آشکار می‌شود. نوزادی که تماس چشمی ندارد یا به صداهای اطراف پاسخ نمی‌دهد، ممکن است نیاز به بررسی داشته باشد. بسیاری از والدین متوجه می‌شوند که کودکشان به نام خود واکنش نشان نمی‌دهد یا به اشیای مورد علاقه‌اش اشاره نمی‌کند. این علائم ممکن است در ابتدا خفیف باشند و با گذشت زمان شدت بگیرند. تأخیر در لبخند زدن اجتماعی، بی‌تفاوتی نسبت به حرکات والدین، یا ناتوانی در تقلید نیز می‌تواند از نشانه‌های هشداردهنده باشد. نوزادان معمولاً از طریق نگاه و لبخند ارتباط برقرار می‌کنند اما در کودک دارای طیف اوتیسم این تعامل‌ها محدود است. علاوه بر رفتار، گاهی در واکنش به تغییرات محیطی نیز تفاوت دیده می‌شود. برای مثال، برخی خردسالان دچار اضطراب غیرمعمول در محیط‌های جدید می‌شوند یا به صداهای بلند واکنش افراطی نشان می‌دهند. هرگونه تغییر قابل توجه در مهارت‌های اجتماعی، گفتاری یا حرکتی باید جدی گرفته شود، زیرا مداخله زودهنگام می‌تواند مسیر رشد مغزی را به شکل قابل توجهی بهبود بخشد.

تفاوت رفتار کودک اوتیستیک با کودک سالم چگونه است؟

کودک سالم معمولاً کنجکاوی طبیعی نسبت به اطراف دارد و به تعامل‌های اجتماعی علاقه نشان می‌دهد. در مقابل، کودک اوتیستیک تمایل کمتری به حضور در جمع دارد و ممکن است به بازی‌های تکراری علاقه بیشتری نشان دهد. او ممکن است زمان زیادی را صرف حرکت دادن اشیا کند، بدون هدف مشخص یا بدون بازی تخیلی. در شرایطی که کودک سالم از نگاه و لبخند دیگران لذت می‌برد، کودک دارای اوتیسم معمولاً ارتباط چشمی محدود دارد. تفاوت دیگر در واکنش‌های احساسی است. کودکان سالم در مواجهه با شادی یا غم اطرافیان واکنش نشان می‌دهند اما کودکان طیف اوتیسم ممکن است بی‌تفاوت باشند. همچنین زبان بدن و ژست‌ها در کودکان اوتیستیک معمولاً کمتر توسعه یافته است. گاهی حرکات تکراری مثل بال بال زدن دست‌ها یا چرخیدن دور خود در آنان دیده می‌شود. در مقابل، کودک سالم از تقلید رفتار والدین و بیان احساسات خود لذت می‌برد. شناخت این تفاوت‌ها برای تشخیص زودهنگام و شروع درمان ضروری است، زیرا هر ماه تأخیر می‌تواند در رشد مهارت‌های ارتباطی کودک تأثیر بگذارد.

بهترین سن برای تشخیص زودهنگام اوتیسم

تشخیص زودهنگام اوتیسم معمولاً بین ۱۸ تا ۲۴ ماهگی ممکن است، اما برخی نشانه‌ها حتی از ۱۲ ماهگی نیز قابل مشاهده است. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که اگر ارزیابی دقیق در این بازه انجام شود، شانس بهبود مهارت‌های ارتباطی بسیار بیشتر است. پزشکان معمولاً از پرسشنامه‌ها و چک‌لیست‌های استاندارد برای غربالگری استفاده می‌کنند. این ابزارها شامل بررسی واکنش کودک به صدا، عملکرد حرکتی و رفتار اجتماعی است. در این سن، کودکان سالم باید شروع به تقلید حرکات ساده یا گفتن واژه‌های ابتدایی کنند. اگر این توانایی‌ها وجود نداشته باشد، ارزیابی دقیق ضرورت دارد. اهمیت تشخیص زودهنگام در این است که مغز کودک هنوز در مرحله انعطاف‌پذیری شدید قرار دارد. مداخلات درمانی مانند کاردرمانی ذهنی و گفتاردرمانی می‌تواند مسیر یادگیری را بهبود دهد. تأخیر در شناسایی ممکن است منجر به عقب‌ماندگی در مهارت‌های اجتماعی و تحصیلی شود. در نتیجه، بهترین زمان برای شناسایی و آغاز درمان، همان دوران خردسالی است؛ زمانی که مغز بیشترین قدرت سازگاری را دارد.

نقش مشاهده و تعامل والدین در شناسایی اوتیسم

والدین اولین کسانی هستند که می‌توانند نشانه‌های اوتیسم را در رفتار کودک تشخیص دهند. آنان باید به تغییرات رفتاری ظریف و تداوم آن توجه کنند. اگر کودک علاقه‌ای به بازی‌های گروهی ندارد یا به خواسته‌ها پاسخ نمی‌دهد، احتمال نیاز به بررسی تخصصی وجود دارد. والدین با مشاهده‌های مکرر و دقیق می‌توانند الگوهای رفتاری تکراری را زودتر از سایرین شناسایی کنند. تعامل روزانه با کودک به شکل بازی، گفت‌وگو و تماس چشمی، بهترین ابزار برای ارزیابی مهارت‌های ارتباطی است. داشتن دفترچه یادداشت برای ثبت مشاهدات روزانه می‌تواند به پزشک در تشخیص دقیق‌تر کمک کند. همچنین والدین باید نسبت به مقایسه رشد کودک با معیارهای سنی آگاه باشند. هرچند تفاوت‌های فردی طبیعی است، اما تأخیر طولانی در مهارت‌های زبانی یا اجتماعی نباید نادیده گرفته شود. حضور فعال والدین در مسیر ارزیابی و درمان تأثیر چشمگیری بر نتایج دارد. آگاهی و صبر والدین می‌تواند مسیر رشد کودک را متحول کند.

چه زمانی باید به پزشک یا روانشناس مراجعه کرد؟

هرگاه کودک در ۱۸ تا ۲۴ ماهگی هنوز تماس چشمی محدود دارد یا به نام خود پاسخ نمی‌دهد، باید به پزشک مراجعه شود. همین‌طور اگر رشد گفتاری متوقف شود یا کودک ناگهان کلمات آموخته‌شده را فراموش کند، نیاز به ارزیابی تخصصی وجود دارد. والدین نباید منتظر گذر زمان باشند. معمولاً پزشکان کودکان غربالگری رشد را در ویزیت‌های دوره‌ای انجام می‌دهند. با این حال، در صورت مشاهده علائم مشکوک، مراجعه زودتر به روانشناس یا متخصص رشد توصیه می‌شود. تأخیر در مراجعه ممکن است منجر به از دست رفتن فرصت‌های درمانی مؤثر شود. هرچقدر ارزیابی زودتر انجام گیرد، شانس پاسخ به درمان بالاتر خواهد بود. والدین می‌توانند پیش از مراجعه، رفتارهای خاص را فیلم‌برداری کنند تا متخصص ارزیابی دقیق‌تری داشته باشد. همکاری میان روانشناس، کاردرمانگر و والدین در ایجاد برنامه درمانی مؤثر بسیار حیاتی است.

تاخیر در گفتار یا تماس چشمی

این دو علامت از بارزترین نشانه‌های اولیه اوتیسم هستند. کودک ممکن است تا دو سالگی هنوز واژه‌ای واضح نگوید یا به تعامل گفتاری علاقه نداشته باشد. در کنار این، تماس چشمی محدود معمولاً هشداردهنده است. زمانی که کودک هنگام صحبت با سایرین نگاه خود را دور می‌کند یا تمرکزی بر چهره والدین ندارد، باید بررسی انجام شود. برخی والدین گمان می‌کنند این رفتار نتیجه خجالت یا درون‌گرایی است، در حالی که می‌تواند نشانه‌ای از اختلال ارتباطی باشد. گفتاردرمانی زودهنگام می‌تواند بسیاری از این تأخیرها را جبران کند، به‌ویژه زمانی که با تمرین‌های کاردرمانی ذهنی ترکیب شود.

واکنش غیر معمول به صدا و لمس

برخی کودکان اوتیستیک نسبت به صداهای عادی مانند مکالمه یا صدای جاروبرقی، واکنش تند یا حتی ناراحت‌کننده دارند. این حساسیت حسی ممکن است به شکل پوشاندن گوش‌ها یا گریه بدون دلیل مشخص ظاهر شود. در مقابل، برخی دیگر اصلاً به صدا پاسخ نمی‌دهند. حساسیت به لمس نیز شایع است. ممکن است کودک از در آغوش گرفته شدن ناراحت شود یا از لباس‌های خاص اجتناب کند. چنین واکنش‌هایی معمولاً به دلیل پردازش متفاوت محرک‌های حسی در مغز اتفاق می‌افتد. مشاهده دقیق این رفتارها به پزشک در تشخیص بهتر کمک می‌کند و مسیر درمان را روشن‌تر می‌سازد.

اهمیت تست‌های غربالگری و ارزیابی رشد

تست‌های غربالگری ابزار کلیدی برای شناسایی زودهنگام اوتیسم هستند. این ارزیابی‌ها معمولاً شامل پرسش‌نامه‌هایی است که والدین درباره رفتار، گفتار و تعامل کودک پاسخ می‌دهند. سپس روانشناس یا پزشک بر اساس نتایج، بررسی عمیق‌تری انجام می‌دهد. ارزیابی رشد شامل بررسی مهارت‌های ارتباطی، شناختی، اجتماعی و حرکتی است. انجام منظم این تست‌ها از شش‌ماهگی تا سه‌سالگی، شانس تشخیص زودهنگام را چندین برابر می‌کند. متخصصان توصیه می‌کنند والدین نتایج را با نمودارهای رشد مقایسه کنند تا هرگونه تأخیر آشکار شود. تست‌های معتبر مانند M-CHAT و ASQ از جمله ابزارهای شناخته‌شده در جهان هستند.

جمع بندی

شناسایی زودهنگام اوتیسم می‌تواند سرنوشت رشدی کودک را دگرگون کند. والدین نقش اصلی را در مشاهده و پیگیری علائم دارند. هرچند برخی نشانه‌ها در ابتدا خفیف‌اند، اما تداوم آن‌ها نباید نادیده گرفته شود. تعامل مداوم با کودک، مراجعه به متخصص در زمان مناسب و انجام تست‌های غربالگری، پایه‌های تشخیص دقیق و درمان موفق را می‌سازد. اوتیسم یک چالش رشدی است، نه مانع همیشگی. با آگاهی، صبر و پشتیبانی مداوم، بسیاری از کودکان می‌توانند مسیر رشد مطلوب‌تری را تجربه کنند.