اختلال بیشفعالی – کمتوجهی (ADHD) چیست و چه علائمی دارد؟
اختلال بیشفعالی – کمتوجهی (ADHD) یکی از شایعترین اختلالات عصبیرفتاری دوران کودکی است. این اختلال باعث میشود کودک برای کنترل رفتار، تمرکز و فعالیت خود با چالشهای جدی روبهرو شود. مغز کودکان مبتلا به ADHD در بخشهایی که مسئول کنترل توجه و بازداری رفتار است، فعالیت متفاوتی دارد. بر اساس آمار جهانی، حدود ۵ تا ۷ درصد کودکان درگیر این مشکل هستند و علائم آن معمولاً قبل از ۱۲ سالگی دیده میشود. علائم اصلی شامل حواسپرتی، بیقراری حرکتی، انجام کارهای ناگهانی و دشواری در پیروی از دستورالعملها است. بعضی کودکان بیشتر مشکل تمرکز دارند و برخی بیشتر دچار بیقراریاند، اما در بیشتر موارد هر دو با هم دیده میشود. کودکی که نمیتواند بیش از چند دقیقه روی تکلیف تمرکز کند یا دائماً در حال حرکت است، نیاز به بررسی تخصصی دارد. ADHD بر عملکرد تحصیلی، روابط اجتماعی و عزتنفس کودک تأثیر مستقیم میگذارد. اگر درمان بهموقع انجام شود، کودک میتواند موفقیتهای چشمگیری در یادگیری و تعاملات اجتماعی تجربه کند.
ارتباط بین بیشفعالی و اختلال پردازش حسی در مغز
تحقیقات نشان دادهاند که بسیاری از کودکان مبتلا به ADHD همزمان دچار اختلال پردازش حسی هستند. این بدان معناست که مغز در شناسایی، تفسیر و واکنش به محرکهای محیطی بهدرستی عمل نمیکند. در نتیجه، کودک ممکن است به صداها، نور یا لمس بیش از حد واکنش نشان دهد یا برعکس، نسبت به آنها بیتفاوت باشد. چنین وضعیتهایی تمرکز را دشوار میکند و رفتارهای بیهدف یا پرتحرک پدید میآورد. برای مثال، کودکی که به پارچه لباس یا صدای مداد روی کاغذ حساس است، سریع دچار اضطراب میشود و نمیتواند روی درس متمرکز بماند. از سوی دیگر، کودکانی که به ورودیهای حسی پاسخ کمتری میدهند، برای تحریک بیشتر همیشه در حال جنبوجوش هستند. این رفتارها معمولاً شبیه علائم ADHD به نظر میرسند و گاهی سبب اشتباه در تشخیص میشوند. در حقیقت، اختلال پردازش حسی میتواند شدت علائم بیشفعالی را افزایش دهد. به همین دلیل، درمان باید هر دو جنبه عصبی و حسی را در نظر بگیرد. تشخیص درست بر پایه ارزیابی دقیق توسط کاردرمانگر و روانشناس امکانپذیر است.
کاردرمانی حسی چیست و چگونه عمل میکند؟
کاردرمانی حسی یکی از روشهای علمی در کاردرمانی است که بر پایه تحریک هدفمند سیستمهای حسی بدن کار میکند. هدف آن کمک به مغز برای پردازش درست محرکهای بینایی، شنیداری، لمسی، بویایی و حرکتی است. در جلسات کاردرمانی حسی، کودک در محیطی کنترلشده قرار میگیرد که پر از فعالیتهای جذاب مانند تاب خوردن، فشار دادن اجسام، بازی با شن یا توپهای تعادلی است. این فعالیتها به مغز میآموزند چگونه بین احساسات مختلف تعادل برقرار کند. با تکرار منظم تمرینها، سیستم عصبی یاد میگیرد ورودیها را به شکل مناسب پردازش کند. بهعنوان نمونه، کودکی که در برابر صداهای بلند بیقرار میشود، بهتدریج در برابر همان محرک واکنش آرامتری نشان میدهد. تغییرات رفتاری معمولاً پس از چند هفته تمرین مداوم مشاهده میشوند. این روش بر پایه علم نوروساینس طراحی شده و اثربخشی آن در بهبود تمرکز، نظم رفتاری و کاهش اضطراب تأیید شده است. استفاده از کاردرمانی حسی به کودکان ADHD کمک میکند تا توانایی خودتنظیمی را تقویت کنند و در مدرسه عملکرد بهتری داشته باشند.
اهداف اصلی کاردرمانی حسی در کودکان مبتلا به ADHD
مهمترین هدف کاردرمانی حسی، ایجاد تعادل عملکردی در سیستم عصبی است. وقتی مغز اطلاعات حسی را درست تفسیر کند، رفتار و تمرکز نیز متعادلتر میشوند. نخستین هدف، افزایش تحمل کودک نسبت به محرکهای حسی است تا در برابر سروصدا یا لمس واکنش شدید نشان ندهد. دومین هدف، تقویت توجه پایدار و کاهش حواسپرتی است. در مراحل بعدی، کاردرمانگر روی مهارتهای تنظیم هیجانی، توان حرکتی و هماهنگی بدن کار میکند. برای مثال، تمرینهای فشاری و حرکات عمقی باعث میشوند کودک آرامتر شود و مدت بیشتری بنشیند. هدف دیگر افزایش اعتمادبهنفس است؛ وقتی کودک بتواند رفتار خود را کنترل کند، در فعالیتهای گروهی موفقتر خواهد شد. برنامه درمانی همیشه فردمحور است و بر اساس نیازهای خاص هر کودک طراحی میشود. بسته به شدت علائم، ممکن است بهطور میانگین ۲ تا ۳ جلسه در هفته برگزار شود. ترکیب تمرینهای حرکتی، بازیهای تعاملمحور و کنترل حسی، مغز را در مسیر یادگیری رفتارهای مطلوب هدایت میکند. نتیجه نهایی، کودکانی آرامتر، منظمتر و متمرکزتر است.
مهمترین تکنیکها و تمرینهای حسی برای کاهش بیقراری و بهبود تمرکز
در کاردرمانی حسی، تمرینها بر اساس نوع نیاز کودک تنظیم میشوند. تمرینهای «فشار عمقی» مانند آغوش فشرده یا پریدن روی تشک نرم به کاهش بیقراری کمک میکنند. این تحریکها حس آرامش و امنیت در بدن ایجاد میکنند. تمرینهای تعادلی، مانند راه رفتن روی تخته یا نشستن روی توپ درمانی، باعث هماهنگی حرکتی و تمرکز بیشتر میشوند. بازی با شن، خمیر بازی یا توپهای کوچک نیز به بهبود لمس و کنترل انگشتان کمک میکند. فعالیتهای حرکتی ریتمیک مثل تاب خوردن یا چرخش آرام، سیستم دهلیزی مغز را تقویت و واکنشهای حرکتی را منظم میکند. برای تمرکز بیشتر، کاردرمانگر از بازیهای هدفمند استفاده میکند، مثل گرفتن توپ با صدای زنگ یا پیدا کردن اشیاء خاص بین وسایل مختلف. اجرای این تمرینها باید تحت نظر متخصص انجام شود تا شدت و مدت هر فعالیت درست تنظیم گردد. در خانه هم والدین میتوانند با راهنمایی کاردرمانگر برخی از تمرینها را در محیطی ایمن انجام دهند. استمرار در تمرین، عامل اصلی موفقیت درمان است.
جمع بندی
اختلال بیشفعالی – کمتوجهی فقط مسئله رفتاری نیست، بلکه ریشه در نحوه عملکرد مغز دارد. بسیاری از کودکان ADHD همچنین دچار اختلال پردازش حسی هستند، که این موضوع علائم رفتاری را تشدید میکند. کاردرمانی حسی با تحریک هدفمند سیستمهای حسی مغز به کودکان کمک میکند تا تعادل عصبی خود را بازیابند. نتیجه این فرآیند، افزایش تمرکز، آرامش و کنترل بهتر رفتار است. برای اثربخشی بیشتر، درمان باید مداوم، شخصیسازیشده و تحت نظارت متخصص انجام شود. والدین نقش حیاتی در پایداری نتایج دارند و باید در روند درمان فعال باشند. آگاهی، صبر و ثبات، کلید رشد مثبت کودکان مبتلا به این اختلال است.
سوالات متداول (FAQ)
کاردرمانی حسی دقیقاً چه تأثیری بر بیشفعالی و تمرکز دارد؟
کاردرمانی حسی باعث میشود سیستم عصبی مغز بهتر بتواند ورودیهای محیطی را پردازش کند. این فرآیند احساسات، حرکات و واکنشها را منظمتر میسازد. به همین دلیل، کودک آرامتر، متمرکزتر و قابلکنترلتر میشود.
چند جلسه کاردرمانی برای کودکان ADHD لازم است؟
تعداد جلسات به شدت علائم بستگی دارد. معمولاً ۲۰ تا ۳۰ جلسه اولیه برای مشاهده تغییرات پایدار توصیه میشود. در موارد شدید، درمان ممکن است چند ماه ادامه پیدا کند. استمرار، عامل اصلی موفقیت است.
آیا میتوان تمرینهای حسی را در خانه انجام داد؟
بله، با راهنمایی کاردرمانگر میتوان برخی تمرینهای ساده را در خانه اجرا کرد. فعالیتهایی مثل بازی با شن، فشار ملایم یا تاب خوردن کنترلشده مفید هستند. با این حال، ارزیابی و نظارت متخصص برای جلوگیری از آسیب یا تحریک بیش از حد ضرورت دارد.
