تأخیر گفتار در کودکان چیست و از چه سنی باید نگران شویم؟

))

تاخیر گفتار دقیقاً یعنی چه و چه تفاوتی با اختلال گفتار دارد؟

تاخیر گفتار زمانی رخ می‌دهد که کودک دیرتر از سن طبیعی شروع به صحبت می‌کند یا واژگان و جمله‌بندی ساده‌تری نسبت به همسالانش دارد. در چنین حالتی، مسیر رشد گفتاری کودک کند اما معمولاً طبیعی است. تفاوت مهم تاخیر با اختلال گفتار در ماهیت مشکل است؛ تاخیر نوعی «کندی در رشد» محسوب می‌شود، در حالی که اختلال به «انحراف از مسیر رشد طبیعی» اشاره دارد.

برای مثال، کودکی که در دو سالگی هنوز کمتر از ۵۰ کلمه می‌گوید اما درک خوبی از زبان دارد، دچار تاخیر گفتار است. اما اگر نتواند صداهای پایه‌ای مانند “پ” یا “م” را تولید کند یا ساختار جملاتش به‌هم‌ریخته باشد، اختلال گفتار مطرح می‌شود.

در پژوهش‌های گفتاردرمانی، تاخیر گفتار یکی از شایع‌ترین دلایل مراجعه والدین است. طبق مطالعات جهانی، حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد از کودکان قبل از سه‌سالگی نوعی تاخیر گفتاری را تجربه می‌کنند. بسیاری از این موارد با مداخله‌ی ساده و اصلاح محیط زبانی، برطرف می‌شوند.

نکته کلیدی آن است که تشخیص تفاوت بین این دو وضعیت، به ارزیابی دقیق نیاز دارد. تشخیص زودهنگام از تبدیل تاخیر خفیف به اختلال پایدار جلوگیری می‌کند. بنابراین در صورت شک، بهترین اقدام مشاوره با متخصص گفتاردرمانی است تا مسیر رشد کودک به موقع اصلاح شود.

مراحل طبیعی رشد گفتار در کودکان (از تولد تا ۴ سالگی)

رشد گفتار در کودکان از بدو تولد آغاز می‌شود، زمانی که نوزاد با گریه نیاز خود را بیان می‌کند. در حدود سه‌ماهگی، صداهای واک‌مانند (مثل آ-غو) شنیده می‌شود. این مرحله پیش‌گفتاری، پایه‌ای برای درک و تقلید صداهاست. در شش‌ماهگی، کودک شروع به بازی با آواها می‌کند و ترکیب‌هایی مانند «با-با» یا «دا-دا» را تکرار می‌کند.

در حدود یک‌سالگی، نخستین واژه‌های معنادار ظاهر می‌شوند. میان ۱۸ تا ۲۴ ماهگی، کودک معمولاً دایره واژگانی حدود ۵۰ تا ۱۰۰ کلمه‌ای دارد. در این مرحله، جمله‌های دوکلمه‌ای شکل می‌گیرند مثل «بابا برو». در سه‌سالگی، گفتار روان‌تر و روزمره‌تر می‌شود و ساختارهای دستوری پایه‌ای استفاده می‌شود. در چهار‌سالگی، کودک می‌تواند داستان‌های کوتاه بگوید و گفتارش برای اطرافیان قابل‌فهم است.

نکته مهم این است که تفاوت‌های فردی در رشد گفتار کاملاً طبیعی‌اند. برخی کودکان زودتر و برخی دیرتر به مراحل بعدی می‌رسند. اما اگر در دو‌سالگی کودک هنوز هیچ واژه‌ای بیان نمی‌کند یا در سه‌سالگی جملات کوتاه نمی‌سازد، باید بررسی تخصصی انجام شود. توجه به علائم رشد گفتار در سال‌های ابتدایی، عامل اصلی پیشگیری از تاخیرهای گسترده‌تر است. والدین با ثبت تغییرات گفتاری کودک می‌توانند راحت‌تر نقاط ضعف را تشخیص دهند و در صورت نیاز از متخصص کمک بگیرند.

چه زمانی تاخیر گفتار خطرناک محسوب می‌شود؟

تاخیر گفتار زمانی نگران‌کننده است که کودک در سنینی که معمولاً باید مهارت‌های زبانی خاصی را فرا گرفته باشد، هنوز آن‌ها را نشان نمی‌دهد. برای مثال، در ۱۸ ماهگی اگر کودک حتی چند کلمه ساده بلد نباشد یا در دو‌سالگی نتواند جمله‌های دوکلمه‌ای بسازد، نیاز به بررسی دارد. در سه‌سالگی، گفتار باید برای اطرافیان قابل درک باشد و در چهار‌سالگی کودک باید بتواند درباره اتفاقات روزمره صحبت کند. اگر این توانایی‌ها وجود نداشته باشد، احتمال اختلال‌های زبانی مطرح می‌شود.

عواملی مانند کاهش شنوایی، کم‌تحریکی محیط یا مشکلات عصبی می‌توانند نقش داشته باشند. والدین باید رفتارهای غیرکلامی کودک را نیز بسنجند. اگر علاوه بر دیر حرف زدن، تماس چشمی یا پاسخ به نام کم است، ارجاع به ارزیابی جامع ضروری است.

طبق داده‌های مراکز رشد، حدود ۸ درصد از کودکان پیش‌دبستانی دچار تاخیر قابل ملاحظه گفتار هستند. تأخیرهایی که با مشکلات درک زبانی همراه‌اند معمولاً عمیق‌ترند و نیاز به درمان تخصصی دارند. مداخله زودهنگام، معمولاً نتایج بسیار بهتری دارد. بنابراین، اگر والدین احساس کنند تلاش‌های کودک برای صحبت کردن نتیجه نمی‌دهد، نباید منتظر بمانند. مشاوره با کارشناسان گفتاردرمانی به‌موقع می‌تواند مانع بروز مشکلات طولانی‌مدت در زبان و ارتباط شود.

علت‌های شایع تاخیر گفتار؛ از ژنتیک تا عوامل محیطی

تاخیر گفتار نتیجه تعامل پیچیده‌ای از عوامل ژنتیکی، عصبی و محیطی است. از منظر ژنتیکی، سابقه تأخیر یا اختلال زبانی در والدین می‌تواند احتمال بروز آن در کودک را افزایش دهد. برخی تحقیقات نشان داده‌اند که در حدود ۴۰ درصد از کودکان دارای تاخیر گفتاری، حداقل یکی از والدین سابقه مشابه دارند.

از نظر عصبی، نارسایی در بخش‌های مغزی مرتبط با پردازش زبان یا مسیرهای شنوایی می‌تواند نقش داشته باشد. مشکلات مرتبط با شنوایی، عفونت‌های مکرر گوش میانی یا حتی مصرف دارو در دوران بارداری نیز در برخی موارد مؤثر هستند.

از جنبه محیطی، فقر زبانی یعنی نبود گفت‌وگو، قصه‌خوانی یا محرک‌های صوتی کافی، رشد گفتار را کند می‌کند. کودکانی که ساعت‌ها در برابر تلویزیون قرار می‌گیرند ولی تعامل زنده ندارند، اغلب دچار رشد زبانی ضعیف‌تری می‌شوند. حتی دو زبانگی بدون راهنمایی متخصص می‌تواند تاخیر موقتی در گفتار ایجاد کند.

در کنار این عوامل، مسائل عاطفی و هیجانی نیز نقش دارند. کودکانی که در محیط‌های پرتنش یا ناامن رشد می‌کنند، تمایل کمتری به ارتباط زبانی نشان می‌دهند. شناخت ترکیب این عوامل به والدین کمک می‌کند تا علت اصلی تأخیر را بیابند و آن را هدفمند برطرف کنند. مداخله چندبعدی با رویکرد گفتاردرمانی و تقویت محیط ارتباطی، معمولاً اثربخش‌ترین مسیر درمان است.

تفاوت بین تاخیر گفتار، لکنت زبان و اوتیسم

اگرچه ظاهراً همه این شرایط با مشکلات گفتاری همراه‌اند، ولی ماهیت آن‌ها کاملاً متفاوت است. تاخیر گفتار یعنی کودک در مسیر طبیعی رشد گفتار حرکت می‌کند اما با سرعت کمتر. در لکنت زبان، گفتار وجود دارد ولی روانی آن مختل است؛ کودک صداها یا واژه‌ها را تکرار می‌کند یا مکث‌های غیرطبیعی دارد. در حالی که در اوتیسم، مشکل اصلی ارتباط اجتماعی و درک معنای تعامل است.

کودک دارای اوتیسم ممکن است اصلاً تمایلی به ارتباط گفتاری نداشته باشد، حتی اگر توانایی فیزیکی صحبت کردن را داشته باشد. تفاوت مهم دیگر در واکنش هیجانی است. کودک با تاخیر گفتار معمولاً از برقراری ارتباط خوشحال می‌شود، اما کودک اوتیستیک گاه به تماس چشمی یا واکنش اجتماعی پاسخ نمی‌دهد.

در لکنت، احساس اضطراب گفتاری مشهود است و در هنگام تلاش برای صحبت، عضلات صورت منقبض می‌شوند. اما کودک با تاخیر گفتار اغلب فقط دایره واژگان محدود یا ساختارهای ساده دارد. متخصصان تأکید دارند که تشخیص دقیق این تفاوت‌ها تنها با ارزیابی بالینی انجام می‌شود. در نتیجه، هر نشانه‌ای از مشکل گفتاری باید جدی گرفته شود تا نوع آن و مسیر درمان روشن شود.

جمع بندی

تاخیر گفتار به خودی خود همیشه نشانه بیماری نیست، اما بی‌توجهی به آن می‌تواند بر یادگیری و ارتباط کودک اثر بگذارد. والدین با آگاهی از مراحل طبیعی رشد گفتار، می‌توانند زمان مناسب برای اقدام را تشخیص دهند. شایع‌ترین علل این تأخیر، ترکیبی از عوامل ژنتیکی، عصبی و محیطی است که در صورت شناسایی به‌موقع، قابل اصلاح‌اند.

مهم‌ترین نکته، مراجعه زودهنگام به متخصص و فراهم کردن محیطی غنی از گفت‌وگو و تعامل است. کودکی که شنیده می‌شود و در فضایی آرام تشویق به بیان احساسات می‌گردد، سریع‌تر به مسیر طبیعی گفتار بازمی‌گردد.