تفاوت شیطنت بیش از حد با اختلال پردازش حسی؛ چطور تشخیص دهیم؟

بسیاری از والدین وقتی با شیطنت بیش از حد کودک روبه رو می شوند، نگران اختلالات یادگیری یا مشکلات عصبی رشدی می شوند. تشخیص درست بین رفتار طبیعی و اختلال پردازش حسی اهمیت زیادی در توانبخشی کودک و روند درمان کودکان دارد، زیرا هر رفتار پرتحرکی الزاماً نشانه بیماری نیست. در برخی موارد، کودک پرجنب و جوش تنها انرژی بالایی دارد، اما در شرایط دیگر ممکن است پای SPD در کودکان یا حتی بیش فعالی در کودکان در میان باشد. در این مقاله با لحنی رسمی اما صمیمی تلاش کرده ایم تفاوت شیطنت طبیعی و اختلال را به صورت دقیق و کاربردی بررسی کنیم تا والدین بتوانند تصمیم آگاهانه تری درباره ارزیابی رشدی کودک و دریافت مشاوره کودک بگیرند.

 

شیطنت طبیعی کودک چه ویژگی هایی دارد و تا چه حد نرمال است؟

شیطنت بیش از حد کودک گاهی صرفاً بخشی از روند طبیعی رشد است و به ویژه در سنین پایین تر نشانه کنجکاوی، یادگیری و انرژی سالم محسوب می شود. کودک پرجنب و جوش معمولاً در محیط های جدید فعال تر می شود، اما در موقعیت های ساختاریافته مثل کلاس یا مهمانی رسمی می تواند تا حدی رفتار خود را کنترل کند. تفاوت شیطنت طبیعی و اختلال در این است که در حالت طبیعی، کودک پس از تذکر یا تغییر محیط آرام تر می شود و مشکل تمرکز در کودک به صورت دائمی و فراگیر دیده نمی شود. اگر رفتار تکانشی کودک مقطعی باشد و همراه با ناتوانی در خودتنظیمی شدید یا مشکل تنظیم هیجانی مداوم نباشد، اغلب نیاز به درمان اختلال حسی یا کاردرمانی حسی وجود ندارد و تنها آموزش مهارت های رفتاری کافی است.

 

در چه سنی جنب وجوش زیاد طبیعی محسوب می شود؟

در بازه سنی ۲ تا ۶ سالگی، بی قراری کودک و تحرک زیاد تا حد زیادی طبیعی است، زیرا مغز در حال رشد سریع بوده و کودک از طریق حرکت دنیا را کشف می کند. در این سنین، شیطنت بیش از حد کودک معمولاً با بازی هدفمند همراه است و نشانه های ADHD به شکل پایدار دیده نمی شود. اگرچه ممکن است رفتار تکانشی کودک دیده شود، اما کودک توانایی یادگیری قوانین ساده را دارد و با تکرار آموزش، پیشرفت نشان می دهد. زمانی باید نگران شد که مشکل تمرکز در کودک در همه محیط ها وجود داشته باشد یا اضطراب کودک و ناتوانی در خودتنظیمی به شکل مداوم مشاهده شود که در این صورت غربالگری رشدی کودک توصیه می شود.

 

چه زمانی باید نگران شدت رفتار شویم؟

اگر شیطنت بیش از حد کودک به حدی برسد که روابط اجتماعی، یادگیری یا ایمنی او را تحت تأثیر قرار دهد، لازم است ارزیابی رشدی کودک انجام شود. برای مثال، اگر بی قراری کودک در مهدکودک باعث طرد شدن از جمع شود یا رفتار تکانشی کودک منجر به آسیب های مکرر گردد، این موضوع از حالت طبیعی خارج می شود. همچنین وقتی مشکل تنظیم هیجانی و اضطراب کودک همزمان دیده شود، احتمال وجود بیش فعالی در کودکان یا حتی اختلال پردازش حسی مطرح می شود. در چنین شرایطی، مراجعه برای مشاوره کودک و بررسی دقیق تر تفاوت بیش فعالی و اختلال حسی اهمیت پیدا می کند.

 

اختلال پردازش حسی چیست و چگونه بر رفتار کودک اثر می گذارد؟

اختلال پردازش حسی حالتی است که در آن مغز کودک اطلاعات حسی را به درستی سازمان دهی نمی کند و این مسئله باعث تحریک پذیری حسی یا اجتناب از محرک ها می شود. SPD در کودکان می تواند باعث علائم اختلال حسی مانند حساسیت به صدا در کودک یا حساسیت لمسی کودک شود و رفتارهایی شبیه لجبازی ایجاد کند. برخی کودکان به دلیل بدغذایی ناشی از اختلال حسی یا واکنش شدید به نور و صدا، در محیط های شلوغ دچار بی قراری کودک می شوند. در این شرایط، کاردرمانی حسی و کاردرمانی جسمی نقش مهمی در توانبخشی کودک و روند درمان کودکان ایفا می کند و تشخیص اختلال پردازش حسی باید توسط متخصص انجام شود.

 

کودک با حساسیت حسی بالا چه نشانه هایی دارد؟

کودکی که دچار تحریک پذیری حسی است ممکن است با کوچک ترین صدا واکنش شدید نشان دهد یا به دلیل حساسیت به صدا در کودک گوش هایش را بگیرد. حساسیت لمسی کودک می تواند باعث اجتناب از لمس، بغل شدن یا حتی پوشیدن لباس خاص شود. این کودکان گاهی به دلیل بدغذایی ناشی از اختلال حسی تنها چند نوع غذای محدود را می پذیرند. علائم اختلال حسی معمولاً در موقعیت های مختلف تکرار می شود و برخلاف شیطنت بیش از حد کودک، با تذکر ساده برطرف نمی شود؛ در این موارد درمان اختلال حسی و کاردرمانی حسی توصیه می شود.

 

تفاوت واکنش حسی با لجبازی یا بی تربیتی چیست؟

در تفاوت شیطنت طبیعی و اختلال باید به انگیزه رفتار توجه کرد؛ کودک دارای اختلال پردازش حسی عمداً لجبازی نمی کند، بلکه واقعاً از محرک ناراحت می شود. برای مثال، حساسیت به صدا در کودک ممکن است باعث گریه شدید در محیط های شلوغ شود، درحالی که یک کودک پرجنب و جوش بدون مشکل حسی تنها هیجان زده می شود. در SPD در کودکان، ناتوانی در خودتنظیمی و مشکل تنظیم هیجانی بیشتر ریشه عصبی دارد تا تربیتی. تشخیص اختلال پردازش حسی از طریق ارزیابی رشدی کودک و مشاوره کودک امکان پذیر است و نباید آن را با بی تربیتی اشتباه گرفت.

 

تفاوت بیش فعالی (ADHD) با اختلال پردازش حسی چیست؟

تفاوت بیش فعالی و اختلال حسی در منبع اصلی مشکل نهفته است؛ در بیش فعالی در کودکان، نقص توجه و رفتار تکانشی کودک محور اصلی است، درحالی که در اختلال پردازش حسی مشکل در پردازش محرک های حسی است. نشانه های ADHD شامل مشکل تمرکز در کودک، فراموشکاری و بی قراری کودک در بیشتر موقعیت هاست. در مقابل، SPD در کودکان بیشتر با تحریک پذیری حسی و علائم اختلال حسی مشخص می شود. تشخیص درست این تفاوت برای انتخاب مسیر درمان، چه کاردرمانی حسی و چه مداخلات رفتاری، حیاتی است.

 

مشکل اصلی در ADHD مربوط به توجه است یا حس ها؟

در بیش فعالی در کودکان، مشکل تمرکز در کودک و رفتار تکانشی کودک هسته اصلی اختلال را تشکیل می دهد و نشانه های ADHD معمولاً در خانه و مدرسه به طور همزمان دیده می شود. اگرچه برخی کودکان مبتلا به ADHD ممکن است تحریک پذیری حسی نیز داشته باشند، اما این ویژگی ثانویه است. در مقابل، در اختلال پردازش حسی واکنش به محرک هایی مانند لمس یا صدا برجسته تر است. بنابراین در بررسی تفاوت بیش فعالی و اختلال حسی باید تمرکز را از علائم اختلال حسی جدا کرد و ارزیابی رشدی کودک را دقیق انجام داد.

 

چرا برخی علائم این دو اختلال شبیه به هم هستند؟

شباهت علائم به این دلیل است که هر دو اختلال می توانند باعث بی قراری کودک و مشکل تنظیم هیجانی شوند. برای مثال، هم در نشانه های ADHD و هم در SPD در کودکان ممکن است رفتار تکانشی کودک دیده شود. با این حال، در اختلال پردازش حسی معمولاً حساسیت لمسی کودک یا حساسیت به صدا در کودک نقش پررنگ تری دارد. به همین دلیل تشخیص اختلال پردازش حسی نیازمند بررسی دقیق سابقه رشدی و انجام غربالگری رشدی کودک است.

 

مهم ترین نشانه هایی که به اختلال پردازش حسی اشاره می کند

از مهم ترین علائم اختلال حسی می توان به تحریک پذیری حسی شدید، بدغذایی ناشی از اختلال حسی و اجتناب از برخی بافت ها اشاره کرد. کودکی که از برچسب لباس ناراحت می شود یا در آرایشگاه دچار اضطراب کودک شدید می گردد، ممکن است دچار اختلال پردازش حسی باشد. این نشانه ها معمولاً پایدار هستند و با افزایش سن بدون درمان اختلال حسی بهبود چشمگیر نمی یابند. در چنین مواردی کاردرمانی حسی و کاردرمانی جسمی در چارچوب توانبخشی کودک توصیه می شود.

 

حساسیت شدید به صدا، نور یا لمس چه معنایی دارد؟

حساسیت به صدا در کودک اگر به حدی باشد که در جشن تولد گوش هایش را بگیرد و گریه کند، می تواند از علائم اختلال حسی باشد. حساسیت لمسی کودک نیز ممکن است باعث واکنش شدید به تماس ناگهانی شود. این واکنش ها معمولاً با ناتوانی در خودتنظیمی و مشکل تنظیم هیجانی همراه هستند. تشخیص اختلال پردازش حسی در این شرایط اهمیت دارد تا روند درمان کودکان به موقع آغاز شود.

 

چرا برخی کودکان از برچسب لباس یا کوتاه کردن مو اجتناب می کنند؟

در اختلال پردازش حسی، مغز کودک محرک های لمسی را شدیدتر از حد معمول دریافت می کند و همین موضوع باعث تحریک پذیری حسی می شود. به همین دلیل، حساسیت لمسی کودک ممکن است باعث شود از برچسب لباس یا کوتاه کردن مو اجتناب کند. این رفتار با شیطنت بیش از حد کودک متفاوت است، زیرا ریشه در تجربه ناخوشایند حسی دارد نه تمایل به مخالفت. در چنین مواردی درمان اختلال حسی با کاردرمانی حسی نتایج مؤثری نشان داده است.

 

جمع بندی

تشخیص تفاوت بیش فعالی و اختلال حسی نیازمند دقت، آگاهی و مراجعه به متخصص است. هر شیطنت بیش از حد کودک به معنای اختلال پردازش حسی یا بیش فعالی در کودکان نیست، اما بی توجهی به علائم اختلال حسی نیز می تواند روند درمان کودکان را به تأخیر بیندازد. انجام غربالگری رشدی کودک و در صورت لزوم کاردرمانی حسی، مسیر توانبخشی کودک را هموار می کند. آگاهی والدین مهم ترین گام در انتخاب مسیر درست است.

 

سوالات متداول

آیا هر کودک پرتحرکی دچار اختلال است؟

خیر، کودک پرجنب و جوش لزوماً دچار اختلال پردازش حسی یا بیش فعالی در کودکان نیست و تشخیص نیازمند ارزیابی تخصصی است.

اختلال پردازش حسی از چه سنی قابل تشخیص است؟

علائم اختلال حسی معمولاً از سنین پیش دبستانی قابل مشاهده است و با ارزیابی رشدی کودک می توان تشخیص اختلال پردازش حسی را انجام داد.

آیا این اختلال با افزایش سن از بین می رود؟

در برخی موارد شدت علائم کاهش می یابد، اما بدون درمان اختلال حسی و کاردرمانی حسی ممکن است مشکلات پایدار بماند.